U TSIKBALIL IN KAAJAL (U TSIKBALIL ALUXO'OB)

U TSIKBALILO’OB IN KAAJAL
U tsikbalil aluxo’ob

Ma’alo’ob  k’iin anakte’ex in wéet ka’ansajile’ex, nika’ajen  t’aan yo’olal  u tsikbalil chan  alux. Chan aluxe’ ma’ táan a wilik, chéen ba’ale ku beetik loob ti’ máak, mejen paalal  yéetel tak ti ba’alche’ob, leten k’aabet  kanantikuba  ti’ le aluxo’obo. Ku ya’alale iik’o’ob leten ma táan u jan ilalo’ob, ku chikpajalo’ob táan u sáastal, chumuk kíin yéetel táan u ye’esamenta’al. Yaan u aluxilo’ob kool, múul, sajkabo’ob bey xan terreno’ob tu’ux yan u najil máak, wa yan a mejen paalale’ ma’ seen cha’ik u bino’ob ich solar chumuk k’iin mix wáa táan u ye’esamenta’al tumen je’el u jéentantiko’ob u yiik’al aluxo’obe.  Bey xan, ken xi’ikech ich koole kanantaba tumen wa ka wu’uy a xóobta’al chumuk k’iine’ suunaj a paakat yéetel  mix máak ta wiile’, chan kanantaba  wa peenen a wáalkab naj juntúul men, wa ma’e  chumuk ak’aabe’ yaan a chokoil, a xeej yéetel a k’aaxil mix wenel ken a betej. U ti’al a ma’alobtale k’aabet a pe’ets’el wa u ts’a’bal u yuk’ul wa u yo’och le chan aluxo’ u ti’al u cha’ikech a máan yéetel ki’imak óolal.
Lela’ bey u tsikbalta’al tin kaajal.

Aj-ka’ansaj: Marte Alejandro Cahun Balam


LAS TRADICIONES ORALES DE MI PUEBLO

Tengan buenos días compañeros maestros, voy a platicarles sobre la leyenda del alux. Al pequeño alux no se le puede ver, pero si puede hacer maldad a las personas, niños pequeños y hasta a los animales, por eso, es importante cuidarse de los aluxes. Se dice que son vientos por eso no es posible verlos, se aparecen al amanecer, al mediodía y al obscurecer. Existen aluxes de milpa, de cerros o cuyos, cuevas y de terrenos donde habitan las personas, si tienes hijos pequeños no los dejes ir al patio de tu casa al mediodía o al obscurecer porque pueden cargar el mal aire de los aluxes. También, cuando vayas a tu milpa cuídate mucho, porque si escuchas que te chiflan al mediodía, volteas la mirada y no ves a nadie toma las debidas precauciones, ve inmediatamente con un curandero, porque si no a la medianoche te va a dar calentura, vómito y diarrea, tanto que no vas a poder dormir. Para que te sanes te deberán ensalmar, ofrecer una bebida o comida al alux para que te deje en paz y puedas andar tranquilo.

Es así como se narra en mi pueblo.


Maestro: Marte Alejandro Cahun Balam

0 comentarios:

Publicar un comentario